«چشام داورزن» روستایی در پهنه کویر

«چشام داورزن» روستایی در پهنه کویر

داورزن،حسین داورزنی/ روستای چشام در سال ۱۳۹۱ درمحدوده جغرافیایی دهستان مهر از بخش باشتین شهرستان داورزن و در ۴۳ کیلومتری جنوب شرق شهر داورزن قرار گرفته است. این روستا از شرق با روستا های بروغن و از شمال شرق با شهرآباد و از غرب با خسروآباد همسایه است. این روستا در شمال کال شورو در حاشیه کویربا آب و هوای گرم و خشک واقع شده است.

در وجه تسمیه چشام که به لهجه محلی «چشوم» می خوانند می گویند در مقایسه با «شام غریبان» یعنی چوشام نام گرفته است. چوشام(مانند شام) در زمان امویه یکی از والیان اموی که در این منطقه زندگی می کرده اظهار می دارد که این جا هم در زیبایی همچون شام است.

پایه گذاری این روستا بر پایه ۲دو قنات به نام های «چشام »و «فاریاب» است.

قنات فاریاب واقع در یکی از باغ های شمالی روستاست که از طرفی با گذر از باغ های روستا، باعث ایجاد فضای مناسب و با طراوت در تابستان شده است و از طرفی دیگر آبِ آب انبار و یخ یخچال روستا را تامین می کرده و از آب قنات برای کشاورزی نیز استفاده می شود. البته باغ های روستا به سبکی طراحی شده که از ورود سیل به داخل روستا جلوگیری می کند.

باغ های روستا در شمال روستا واقع شده که جریان باد از روی آن می گذرد و به روستا می رسد. این باغ ها از سبک خاصی برخوردارند که نشان دهنده فکر و درایت گذشتگان است و با تدبیر آنان جریان یافتن آب قنات در داخل باغ ها ضمن تامین آب مورد نیاز و به وجود آوردن فضای با طراوت، ازورود سیل و شن های روان به روستا نیز جلوگیری می کند.

این باغ ها توسط دیواره های چینه ای تفکیک شده که محدوده ملکی هر شخص را نشان می دهد .

مهم ترین محصولات باغی روستا عبارتند از : انگور و انار ،پسته , گردو , به , زرد آلو , گوجه سبز , آلبالو , گیلاس , سیب , گلابی , سنجد , عناب , شاتوت و توت

عوامل اقلیمی حاشیه کویرتاثیر به سزایی در شکل روستا داردکه بر اساس آن خانه ها با سقف های گنبدی و بادگیرها خود نمایی می کنند. تمامی فضاهای زیستی اعم از معابر ،حیاط ها و ساختمان ها در مقابل عوامل جوی به ویژه باد کاملا محافظت شده اند و به این منظور بافت روستا متراکم است که توسط این سبک از باد و آفتاب بیشترین بهره را می برند .

کوچه ها باریک و با دیوارهای نسبتا بلند و در مسیر یک خط شکسته امتداد دارند که برای ایجاد سایه در مقابل تابش آفتاب و همچنین حفاظت معابر در مقابل بادهای کویری تاثیر به سزایی دارند .در برخی کوچه ها در مسیر ورودی منازل مسکونی یک طاق مشاهده می شودکه در برابر تابش شدید آفتاب ایجاد یک سایه بان می کند .

عموما در مکان های گرم و خشک مردم برای فرار از گرما و سرما ساختمان ها را به هم چسبیده می سازند و به دلیل این که دیوارهای خشتی عموما قطورند از دیوار های مشترک زیادی بهره می برند

ساختمان ها و حیاط ها دارای یک حصار بسته و حیاط ها دارای یک حوض و باغچه های بزرگ هستند ومسیر آب قنات از خانه ها می گذرد که باعث تهویه مطبوع می شود.

قنات چشام که در داخل روستا است، در گذشته با گذر آب آن از داخل خانه های روستایی، فضای مناسبی را برای زندگی ایجاد و همچنین آب حمام خزانه ای روستا و آب خندق قلعه روستا را در قرن ها قبل تامین می کرده و اکنون برای کشاورزان جنبه حیاتی دارد.

این قنات در گذشته از دبی بالایی برخوردار بوده است (بیش از ۷۰ لیتر بر ثانیه) اما بعدها مورد بی توجهی قرار گرفته و هم اکنون نیز به علت پرشدن در سیلاب سال گذشته قابل استفاده نیست.

 

آثار باستانی

چشام مانند اکثر روستاهای داورزن دارای آثار باستانی در خور توجهی است: مسجد جامع ، امام زاده (سید ناصر) ،خانه های باستانی مانند خانه حاج کاظم چشمی ،آب انبار ،یخچال ، قنات ،مقبره ، قلعه ، حمام خزانه ای و خرابه های فاریاب که امروزه تخریب شده است .

این روستا دارای دو برج به نامهای برج بلند و کوتاه است که بر حسب نقل قول اهالی روستا، روستا قبلا در محل برج ها قرار داشته است که بر اثر بلایای طبیعی تخریب شده و اکنون در مکان فعلی قرار گرفته است.

از جمله مصالح ساختمانی مورد استفاده در این روستا :گِل، خشت خام، آجر و در چند مورد نیز اسکلت چوبی با خانه هایی با پلان های یک طرفه (مستطیلی شکل)، دو طرفه، سه طرفه و چهار طرفه با حیاط مرکزی به چشم می خورد.

به دلیل اقلیم خاص این روستا، سقف خانه های این روستا به صورت گنبدی شکل ساخته شده است.

خاک حاصلخیز نواحی خشک و آب های زیرزمینی باعث گسترش روستا شده است. در شمال شرقی وغربی ، شرق ،غرب و جنوب روستا اراضی کشاورزی قرار گرفته که توسط آب قنات و چاه های عمیق آبیاری می شود.

در گذشته این روستا بر اثر هجوم شن های روان تخریب می شد اما از سال ۱۳۵۵ در این منطقه جنگل کاری ( تاغ و گز ) انجام شد که این امر مانع تخریب روستا توسط شن های روان شده است.

مقایسه آمار جمعیتی نشان می دهد جمعیت بخش داورزن تا سال ۱۳۶۵ همواره با افزایش روبه رو بوده ولی از سال ۱۳۶۵ تا ۱۳۸۵ دارای نرخ رشد منفی بوده است و آن به دلیل مهاجرت از روستاهای بخش به شهرهای مجاور و به ویژه تهران برای اشتغال بوده است .

با وجود این دهستان مهر رشد نزولی کمتری داشته است و این امر به دلیل اهمیت بیشتر دهستان و قابلیت های طبیعی و منابع غنی آب و خاک در دهستان مذکور است که باعث شده میزان مهاجرت کمتری از این دهستان صورت بگیرد .

 

حادثه چهل دزد

واقعه چهل دزد از مشهورترین رویدادهای تاریخی منطقه است . در زمان قاجار چهل دزد به روستا حمله و دست به غارتگری زده اند , آنها توسط فاریابی , خان روستای چشام و محمد رضا سلطانی , خان روستای مقیسه در چشام به دام افتادند .

محمد رضا سلطانی سرشان را از تنشان جدا کرده و سرهای بریده را به سبزوار و مشهد برده است . به همین دلیل در دربار از نفوذ خوبی برخوردار بود .

روایت است که سر این چهل دزد در همین روستا مدفون است .

 

آداب و رسوم

از مراسم مهم روستا در روز عاشورا این است که مردم روستاهای اطراف بروغن و شهرآباد به صورت دسته های زنجیرزنی با علم و نخل وارد روستا می شوند و دسته های عزاداری روستا به استقبال آن ها می روند و با هم عزاداری می کنند، مراسم شبیه خوانی اجرا می شود و بعد از آن برای نماز ظهر و صرف ناهار به حسینیه نزدیک میدان شبیه خوانی می روند .

غروب مردم دور نخل طواف می کنند و با حمل نخل به سوی مزار شهدا و بعد به سمت امام زاده سید ناصر حرکت می کنند.

مراسم کشتی گیری در ۱۳ و ۱۴ فروردین برگزار می شود که در ۱۳فروردین جوانان روستا و در ۱۴ فروردین آنان که پیروز میدان بودند با جوانان روستاهای اطراف کشتی می گیرند.

در روستای چشام به علت قدمت روستا و ریشه قدیمی مردم ، با اسامی زیبایی در محلات مختلف مواجه ایم .

هنگام ورود به روستا در کنار معبر جنوبی و بعد از سه راهی , محله کوچه “لاله ها” را داریم .

بعد از آن در انتهای این معبر و بعد از مسجد جامع محله “سرکوچه” مشهور است, در گذشته بازاری در این قسمت فعال بوده که به دلیل تجاری بودن به این نام معروف شده است .

محله دم دروازه در غرب روستا و از کنار حمام آغاز و به کشتزارها ختم می شود .محله قلعه کهنه , هسته اولیه روستا را شامل و جدیدترین محله به نام خان روستا , محله باغ آقا نامیده می شود .

مراکز تجمع مردم در اوقات فراغت کنار دفترشورا و هیئت و کنار مسجد جامع است .

مسجد جامع چشام از بناهای دوره صفویه است که در سال ۹۷۱ ه.ق در عهد شاه طهماسب پایه گذاری و در زمان شاه سلیمان تکمیل شده است , این مسجد متعلق به شخصی به نام حاجی ملک است.

مسجد جامع چشام از لحاظ اسلوب معماری گویای فرم معماری صفویه است و شباهت بسیار زیادی به مسجد پایین قلعه مزینان که از آثار دوره صفوی است دارد , تنها اختلاف این دو بازتر و گسترده تر بودن قوس های شبستان های مسجد جامع چشام است.

عناصر مشخص این بنا گویای شکل معماری سربداران است. وجود کتیبه ای با زمینه گچ نگاشته شده دلیلی است براین که بانی و تکمیل کننده شخصی به نام حاجی ملکی در عهد شاه سلیمان است که توفیق بنای این مسجد را پیدا کرده است.

آرامگاه سید ناصربن محمد نیز در حاشیه جنوب روستای چشام واقع است. همچنین بقعه بی بی در انتهای جاده وسط روستا به سمت خسرو آباد است که امروزه در آن جا یک قبرستان جدید وجود دارد .

این بقعه دارای یک گنبد است , داخل آن گچ کاری شده و طبق یک کتیبه موجود در سال ۱۳۴۸ مرمت شده ولی امروزه نیز آسیب های فراوانی دیده است.

حمام قدیمی روستا مربوط به دوره قاجاریه است و امروزه متروک شده و یک سمت دیوار و اکثر سقف های گهواره ای آن کاملا تخریب شده است .

گفت و گو با مردم ومسئولان روستا حاکی از درد بزرگی است که حدود یک سال است با آن روبه رو هستند و آن پر شدن قنات چشام بر اثر سیل در سال گذشته است که نگرانی های زیادی را برای مردم روستا به وجود آورده است.

هزینه های شخصی زیادی هم برای لایروبی ومرمت آن انجام شده که به گفته روستاییان این مبلغ در سال ۱۳۹۲ بالغ بر یک میلیارد ریال بوده وهنوز به نتیجه مطلوب نرسیده و نیازمند همین مقدار مبلغ دیگر است که تأمین آن از عهده کشاورزان خارج است.

به گفته اعضای شورا پیگیری ها ومکاتبات زیادی با مسئولان امر شده است که متاسفانه با پاسخ کمبود اعتبار مواجه شده اند. ادامه روند بی توجهی ونبود اعتبارات لازم موجب خواهد شد تا جمعیت روستا به شهرها مهاجرت کنند و آنان که توان رفتن به شهر را ندارند با مشکلات فراوان در روستا زندگی می کنند.

 

One comment on “«چشام داورزن» روستایی در پهنه کویر

  1. سایت چشام گفت:

    تشکر از نگاه سبز و پرامیدتان.
    ولی ای کاش از حاکم بزرگ چشمی و ششمین سردار دوره سربداران هم چند خطی می نوشتید.
    چنانچه لازم بود حاضرم این مطالب را در اختیار شما قرار دهم.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

کدامنیتی را وارد کنید * Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.